8 faktów o nowych kontrolach tahini i chałwy z Syrii
Co zaostrzenie stawek kontroli zmienia dla importerów do UE

Zmiany wprowadzone przez Komisję Europejską w ramach rozporządzenia wykonawczego (UE) 2019/1793 dotyczą bezpośrednio podmiotów sprowadzających tahini i chałwę z Syrii na rynek unijny. Podwyższone stawki kontroli to nie formalność – to realna bariera handlowa z określonymi konsekwencjami finansowymi i logistycznymi.

1. Podstawa prawna: rozporządzenie 2019/1793 i jego cykliczne aktualizacje

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2019/1793 z dnia 22 października 2019 r. ustanawia tymczasowe zwiększenie urzędowych kontroli i środki nadzwyczajne dotyczące wprowadzania do Unii niektórych towarów z określonych państw trzecich. Jest to instrument prawny, który Komisja aktualizuje regularnie – zwykle co 6–12 miesięcy – na podstawie danych z systemu RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed) oraz wyników kontroli granicznych. Wpisy do załączników I i II tego rozporządzenia są wiążące dla wszystkich państw członkowskich, bez możliwości stosowania łagodniejszych reguł na poziomie krajowym. Co to oznacza dla importera? Brak możliwości negocjowania warunków kontroli z krajowym organem granicznym – stawka procentowa wpisana do załącznika to twarda norma, nie widełki.

• Załącznik I rozporządzenia 2019/1793: produkty objęte wzmożonymi kontrolami tożsamości i fizycznymi (w tym laboratoryjnymi)
• Załącznik II: produkty wymagające świadectwa zdrowia i wyników badań laboratoryjnych jeszcze przed wysyłką z kraju pochodzenia
• Aktualizacje rozporządzenia mają formę kolejnych rozporządzeń wykonawczych Komisji – każde z własnym numerem i datą wejścia w życie
• Kontrole graniczne przeprowadzają wyznaczone punkty kontroli granicznej (dawne BIP, obecnie PKG zgodnie z rozporządzeniem 2017/625)

2. Salmonella w tahini – to nie jest nowy problem, ale skala alertów RASFF uzasadnia zaostrzenie

System RASFF odnotowuje powiadomienia dotyczące salmonelli w tahini i produktach sezamowych od ponad dekady, jednak liczba zgłoszeń dotyczących Syrii wyraźnie wzrosła w ostatnich latach. Powiadomienia te dotyczą zarówno produktu finalnego (tahini, chałwa), jak i surowca – ziaren sezamu. Dla organów Komisji dane z RASFF są jednym z głównych wskaźników, na podstawie których decyduje się o podniesieniu lub obniżeniu stawki kontroli. Praktyka kontrolna pokazuje, że producenci często nie zdają sobie sprawy, iż nawet jednorazowe powiadomienie RASFF dotyczące konkretnego zakładu produkcyjnego może skutkować objęciem całej kategorii produktów z danego kraju podwyższonymi kontrolami. Mechanizm jest prosty: jeden poważny incydent z identyfikowalnym źródłem to powiadomienie dla konkretnego podmiotu; seria incydentów bez możliwości przypisania do jednego źródła – to zmiana w rozporządzeniu 2019/1793.

EFSA opublikowała opinie naukowe dotyczące ryzyka mikrobiologicznego związanego z sezamem i produktami sezamowymi, wskazując na specyficzne wyzwania technologiczne: niska aktywność wody w tahini teoretycznie powinna ograniczać namnażanie patogenów, jednak Salmonella spp. wykazuje zdolność do przetrwania w środowiskach o niskiej aw przez długi czas, a zanieczyszczenie może następować już na etapie uprawy i pierwotnego przetworzenia ziarna [ŹRÓDŁO DO UZUPEŁNIENIA: opinia naukowa EFSA dot. Salmonella w produktach o niskiej aktywności wody].

3. Stawka kontroli – co dokładnie oznacza liczba procentowa przy pozycji towarowej

Stawka kontroli wyrażona w procentach w załączniku I do rozporządzenia 2019/1793 oznacza minimalny odsetek partii danego towaru, które muszą zostać poddane kontroli tożsamości i kontroli fizycznej (w tym pobraniu próbek i badaniu laboratoryjnemu) w punkcie kontroli granicznej. Jeżeli stawka wynosi np. 50%, to co najmniej połowa wszystkich partii tahini z Syrii zgłoszonych do odprawy musi przejść pełną kontrolę fizyczną – z pobraniem próbek i oczekiwaniem na wyniki badań. Wyniki te mogą być dostępne po 3–5 dniach roboczych, a w przypadku konieczności potwierdzenia – nawet po 10 dniach. Towar w tym czasie pozostaje zatrzymany w magazynie punktu kontroli granicznej – na koszt importera.

• Koszty magazynowania w strefie kontrolnej PKG: zwykle 20–60 EUR za tonę dziennie, w zależności od lokalizacji
• Koszt pobrania próbek i badania laboratoryjnego w kierunku Salmonella spp.: orientacyjnie 150–400 EUR za próbkę, liczba próbek zależy od wielkości partii
• Czas oczekiwania na wyniki: minimum 3 dni robocze dla standardowych metod hodowlanych
• W przypadku wyniku pozytywnego: decyzja administracyjna organu granicznego o odrzuceniu lub zniszczeniu partii – bez prawa do ponownej odprawy tego samego towaru

4. Kody CN, które obejmuje wpis dla Syrii – diabeł tkwi w klasyfikacji taryfowej

Rozporządzenie 2019/1793 posługuje się kodami CN (Nomenklatura Scalona) do precyzyjnego określenia, które produkty podlegają wzmożonym kontrolom. Tahini (pasta sezamowa) klasyfikowana jest najczęściej pod kodem CN 2008 19 19 lub 2008 19 99 (zależnie od zawartości cukru i formy opakowania), natomiast chałwa – jako wyrób cukierniczy zawierający produkty sezamowe – może trafiać pod kody z działu 17 lub 19. Błędna klasyfikacja taryfowa towaru przez importera może prowadzić do sytuacji, w której towar formalnie nie zostanie objęty kontrolą na granicy, ale przy późniejszej kontroli rynkowej okaże się, że właściwy kod CN powinien go objąć – z konsekwencjami dla całego łańcucha dostaw. Organy celne mają prawo do wiążącej weryfikacji klasyfikacji CN i mogą zakwestionować deklarację importera.

Praktyka pokazuje, że niektórzy importerzy próbują uniknąć wzmożonych kontroli przez deklarowanie produktu pod kodem CN właściwym dla surowca (ziarna sezamu) zamiast dla przetworzonego wyrobu. To ryzykowna strategia: organy celne i weterynaryjne mają narzędzia do weryfikacji rzeczywistego charakteru towaru, a błędna klasyfikacja może skutkować wszczęciem postępowania o naruszenie przepisów celnych, niezależnie od kwestii bezpieczeństwa żywności.

graph TD
    A[Przybycie przesyłki do PKG] --> B[Kontrola dokumentów]
    B --> C{Losowanie zgodnie
ze stawką kontroli}
    C -->|Partia wybrana
do kontroli| D[Kontrola tożsamości
i fizyczna]
    C -->|Partia zwolniona
bez kontroli fizycznej| G[Dopuszczenie do obrotu]
    D --> E[Pobranie próbek
i badanie laboratoryjne]
    E --> F{Wynik badania}
    F -->|Negatywny
brak patogenu| G
    F -->|Pozytywny
Salmonella spp.| H[Decyzja administracyjna organu granicznego]
    H --> I[Odrzucenie partii
lub zniszczenie]
    G --> J[Importer wprowadza
towar do obrotu]
    J --> K[Obowiązek traceability
art. 18 rozp. 178/2002]

5. Punkt kontroli granicznej (PKG) – nie każde przejście graniczne obsługuje żywność z Syrii

Zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2017/625, kontrole urzędowe żywności importowanej spoza UE muszą być przeprowadzane w wyznaczonych punktach kontroli granicznej posiadających odpowiednie kategorie zatwierdzenia. Nie każde przejście graniczne w UE posiada uprawnienia do kontroli żywności niepochodzącej od zwierząt (NaoA – non-animal origin). Importer sprowadzający tahini z Syrii musi zatem zaplanować trasę dostawy tak, aby towar trafił do PKG posiadającego właściwą kategorię zatwierdzenia dla tej grupy towarów. Zmiana trasy po wysyłce jest możliwa, ale generuje dodatkowe koszty logistyczne i może powodować opóźnienia w odprawie.

W Polsce wyznaczone PKG dla żywności roślinnej to m.in. porty lotnicze i drogowe przejścia graniczne wschodnie – aktualną listę prowadzi Główny Inspektorat Sanitarny (GIS). Zmiana statusu PKG lub zawieszenie jego działalności może nastąpić z krótkim wyprzedzeniem, co w praktyce oznacza konieczność monitorowania aktualnego wykazu przed każdą wysyłką.

6. Świadectwo zdrowia przed wysyłką – czy Syria jest w Załączniku II?

Rozporządzenie 2019/1793 dzieli produkty objęte wzmożonymi kontrolami na dwie kategorie: te ujęte w Załączniku I (kontrole fizyczne na granicy UE) oraz te ujęte w Załączniku II (wymóg dołączenia świadectwa zdrowia i wyników badań laboratoryjnych już do dokumentacji towarzyszącej przesyłce, przed opuszczeniem kraju trzeciego). Włączenie do Załącznika II jest poważniejszym obciążeniem dla eksportera i importera – oznacza bowiem, że badania muszą być wykonane w kraju pochodzenia przez akredytowane laboratorium, a wyniki muszą być dostępne przed załadunkiem. Jeżeli aktualizacja rozporządzenia 2019/1793 obejmuje tahini i chałwę z Syrii wpisem do Załącznika II, importer musi upewnić się, że syryjski eksporter dysponuje dostępem do laboratorium spełniającego wymagania UE – w warunkach syryjskich może to być istotna bariera operacyjna [ŹRÓDŁO DO UZUPEŁNIENIA: aktualny tekst skonsolidowany rozporządzenia 2019/1793 z ostatnią aktualizacją].

7. Odpowiedzialność importera nie kończy się na granicy – kontrole rynkowe i śledzenie partii

Dopuszczenie towaru do obrotu po pozytywnej kontroli granicznej nie zwalnia importera z odpowiedzialności za bezpieczeństwo produktu na rynku. Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 178/2002 (ogólne prawo żywnościowe), podmiot działający na rynku spożywczym jest odpowiedzialny za bezpieczeństwo żywności na każdym etapie łańcucha dostaw, który kontroluje. Oznacza to, że importer musi posiadać system identyfikowalności (traceability) pozwalający na natychmiastowe zlokalizowanie i wycofanie z rynku konkretnej partii tahini lub chałwy w przypadku stwierdzenia zanieczyszczenia po odprawie granicznej.

• Obowiązek traceability: jeden krok wstecz (dostawca) i jeden krok do przodu (bezpośredni odbiorca) – art. 18 rozporządzenia 178/2002
• Termin na wycofanie: przepisy nie określają sztywnego terminu, ale praktyka organów pokazuje oczekiwanie działania w ciągu 24–48 godzin od stwierdzenia zagrożenia
• Koszty wycofania (recall): ponosi podmiot odpowiedzialny za wprowadzenie do obrotu – brak górnego limitu ustawowego
• Powiadomienie do GIS i RASFF: obowiązek natychmiastowego powiadomienia właściwego organu przy stwierdzeniu, że produkt może być niebezpieczny

8. Jak zaostrzenie kontroli wpływa na cenę i dostępność tahini z Syrii na rynku UE

Podwyższone stawki kontroli granicznej przekładają się bezpośrednio na kalkulację ekonomiczną importu. Przy stawce kontroli wynoszącej 50% lub więcej, importer musi uwzględnić w budżecie dostawy: koszty magazynowania w PKG, koszty badań laboratoryjnych, ryzyko opóźnienia (i związane z nim koszty finansowania towaru w tranzycie) oraz ryzyko odrzucenia partii. W praktyce oznacza to wzrost ceny zakupu o kilka do kilkunastu procent wartości towaru – w zależności od wielkości partii i lokalizacji PKG. Mniejsi importerzy, operujący na wąskich marżach, często rezygnują z importu bezpośredniego z Syrii na rzecz zakupu tahini od pośredników z państw trzecich, gdzie stawki kontroli są niższe lub nie obowiązują. To z kolei komplikuje identyfikowalność produktu i może prowadzić do sytuacji, w której tahini syryjska trafia na rynek UE pod etykietą innego kraju pochodzenia – co jest naruszeniem przepisów o oznakowaniu i może skutkować wszczęciem postępowania przez organy ochrony konsumentów.

Dla dystrybutorów i detalistów w UE zaostrzenie kontroli oznacza konieczność weryfikacji dokumentacji dostawców: certyfikaty z badań granicznych, świadectwa zdrowia i wyniki badań laboratoryjnych powinny być elementem standardowej dokumentacji przyjęcia towaru. Brak tych dokumentów przy kontroli rynkowej przez organy inspekcji sanitarnej może skutkować wszczęciem postępowania administracyjnego i wydaniem decyzji administracyjnej nakazującej wstrzymanie obrotu.